आजच्या मुलीची लग्नासाठी पात्रता - नाममात्र घटस्फोट
आजची मुलगी लग्नासाठी पात्र आहे की नाही, हा प्रश्न आता केवळ तिच्या वयावर, शिक्षणावर किंवा घरगुती कौशल्यांवर थांबत नाही. समाजाच्या नजरेत तिची पात्रता ठरवणारे निकष झपाट्याने बदलत आहेत. त्यातील एक धोकादायक, पण सहजतेने स्वीकारला जाणारा निकष म्हणजे ‘नाममात्र घटस्फोट’. एखाद्या मुलीने आधी लग्न केले, काही काळात ते तुटले आणि त्याला “फारसं काही झालं नाही” अशा शब्दांत मोकळं करून टाकणं, ही आजच्या समाजाची नवी सवय होत चालली आहे. घटस्फोट ही वेदना आहे, अपयश आहे, आयुष्याच्या तुटलेल्या स्वप्नांचा हिशोब आहे; पण तो आता अनेकदा मुलीच्या लग्नासाठीची पात्रता कमी न करता, उलट तिच्या “अनुभव” म्हणून मिरवला जातो, ही बाब अस्वस्थ करणारी आहे.
 |
| girl image form google |
पूर्वी घटस्फोट म्हणजे आयुष्यभराची जखम मानली जायची. आज ती जखम झाकून तिच्यावर आधुनिकतेची, स्वावलंबनाची आणि स्वतंत्र विचारांची मलमपट्टी केली जाते. प्रश्न घटस्फोटाचा नाही; प्रश्न आहे त्याला दिल्या जाणाऱ्या हलक्याफुलक्या अर्थाचा. जेव्हा नातं तुटणं सहज मानलं जातं, तेव्हा नातं जपण्याची जबाबदारीही तितकीच हलकी होते. “जुळलं नाही तर वेगळं होऊ” हा विचार ऐकायला स्वच्छ वाटतो, पण तो मनाच्या खोल पातळीवर नात्याच्या स्थैर्यालाच पोखरत असतो. लग्न ही बांधिलकी न राहता, पर्याय बनते आणि पर्याय असला की प्रयत्नांची धार बोथट होते.
आजच्या मुलीच्या व्यक्तिमत्त्वाला दोष देण्याचा हा लेख नाही. उलट, समाजाने तिच्या खांद्यावर नकळत टाकलेल्या अपेक्षांच्या ओझ्याचा हा आरसा आहे. शिक्षण, करिअर, स्वातंत्र्य यांचा आग्रह धरताना आपण तिला नात्यांबाबत किती अस्थिर विचार देतो आहोत, याचा विचार करणे आवश्यक आहे. घटस्फोटाचा निर्णय अनेकदा अपरिहार्य असतो, अन्याय, हिंसा, गुदमरलेपणातून बाहेर पडण्यासाठी तोच एक मार्ग असतो. पण प्रत्येक अपयशी नात्याला “नाममात्र” ठरवणं, ही भावनिक आळशीपणाची निशाणी आहे. यातून मुलीला नाही, तर संपूर्ण समाजाला माणूस म्हणून कमी केलं जातं.
लग्नासाठी पात्रता ठरवताना जर ‘घटस्फोट झाला आहे का?’ यापेक्षा ‘नातं समजून घेण्याची क्षमता आहे का?’ हा प्रश्न विचारला गेला असता, तर चित्र वेगळं असतं. कारण पात्रता ही भूतकाळातल्या घटनांनी नाही, तर वर्तमानातल्या परिपक्वतेने ठरते. पण जेव्हा समाज घटस्फोटाला किरकोळ घटना मानतो, तेव्हा तो भावनिक जबाबदारीची किमान अटही पाळत नाही. परिणामी पुढील लग्नही आधीच्याच अस्थिरतेच्या सावलीत उभं राहतं.
अशा विचारधारणेचे सामाजिक परिणाम खोल आणि दीर्घकालीन आहेत. नाती तुटण्याची भीती कमी होते, पण नाती टिकवण्याची इच्छाही कमी होते. कुटुंबसंस्था हळूहळू तात्पुरत्या सहवासात बदलते. वैयक्तिक पातळीवर व्यक्ती अधिक एकाकी, संशयी आणि भावनिकदृष्ट्या थकलेली होते. सतत नवीन सुरुवात करण्याची क्षमता माणसाला मजबूत बनवत नाही, कधी कधी ती त्याला आतून पोकळ करते. “पुन्हा उभं राहणं” हे कौतुकास्पद असलं, तरी “वारंवार कोसळणं” सामान्य मानणं घातक आहे.
आजच्या मुलीची खरी पात्रता तिच्या घटस्फोटात नाही, तर तिच्या आत्मपरीक्षणात आहे. समाजानेही हेच शिकणं आवश्यक आहे. नाती तुटली म्हणून माणूस कमी ठरत नाही, पण नाती तुटणं काहीच नाही असं मानणारा समाज मात्र हळूहळू संवेदनाशून्य होत जातो. आणि असा समाज शेवटी माणसांना जोडण्यात नव्हे, तर केवळ वेगळं करण्यातच पारंगत राहतो.
आज ‘नाममात्र घटस्फोट’ ही संकल्पना केवळ कायदेशीर प्रक्रियेपुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती मानसिकतेचा भाग बनली आहे. कोर्टात सही झाली की नातं संपलं, पण मनातले तुटलेले धागे, आठवणींची जळजळ आणि अपूर्ण राहिलेल्या अपेक्षा यांचं काय? समाज त्या वेदनांकडे डोळेझाक करतो आणि मुलीला पुढे ढकलतो, जणू काही तिच्या भावविश्वावर काहीच परिणाम झालेला नाही. ही घाई केवळ मुलीची नसते; ती समाजाची असते, ज्याला थांबून ऐकायची, समजून घ्यायची सवय राहिलेली नाही.
‘पुन्हा लग्न करणे’ हे आज आत्मसन्मानाचे प्रतीक म्हणून मांडले जाते, पण आत्मसन्मान आणि भावनिक भरकटणं यामधली रेषा फार सूक्ष्म असते. प्रत्येक वेळी पुढे जाणं म्हणजे प्रगल्भता नसते; कधी कधी थांबणं, स्वतःकडे पाहणं, स्वतःला प्रश्न विचारणं हीच खरी परिपक्वता असते. पण आजची व्यवस्था मुलीला थांबू देत नाही. तिला सतत सिद्ध करायला लावते की ती अजूनही ‘लग्नासाठी पात्र’ आहे. ही पात्रता माणसाच्या आयुष्याचं मोजमाप करण्याइतकी लहान गोष्ट कधीपासून झाली?
नाममात्र घटस्फोट स्वीकारणारा समाज पुरुषाच्या जबाबदारीवर मात्र फारसा प्रकाश टाकत नाही. घटस्फोट झाला म्हणजे कथा तिथेच संपली, असा सोपा निष्कर्ष काढला जातो. पण नातं तुटण्यामागे असलेली मानसिक अपरिपक्वता, संवादाचा अभाव, अहंकार, अपेक्षांची टोकं या सगळ्याचा गंभीर विचार होत नाही. परिणामी तेच दोष पुढील नात्यांत पुन्हा प्रवेश करतात. समाज व्यक्ती बदलते, पण विचार बदलत नाही आणि म्हणूनच नात्यांची चूक पुन्हा पुन्हा घडत राहते.
आणखी एक अस्वस्थ करणारा पैलू म्हणजे ‘अनुभव’ या शब्दाचा गैरवापर. घटस्फोट हा अनुभव आहे, हे मान्य. पण प्रत्येक अनुभव शहाणपण देतोच असे नाही. काही अनुभव माणसाला अधिक कठोर, अधिक संशयी, अधिक अलिप्त बनवतात. अशा अवस्थेतही लग्नासाठी पात्रतेचा शिक्का मारला जातो, कारण प्रश्न भावनिक आरोग्याचा नसून सामाजिक सोयीचा असतो. समाजाला व्यक्तीची मनःस्थिती नको असते, त्याला केवळ तिची सामाजिक स्थिती हवी असते.
या सगळ्या प्रवाहात मुलगी स्वतःही हळूहळू नात्यांकडे व्यवहाराच्या नजरेने पाहू लागते. जिथे भावना असायला हव्या, तिथे अटी येतात. जिथे समर्पण असायला हवं, तिथे संरक्षणात्मक भिंती उभ्या राहतात. ही आत्मरक्षणाची गरज समजण्यासारखी असली, तरी तिचं अतिरेकी रूप नात्यांना कोरडं बनवतं. प्रेम टिकवण्यासाठी जितकं धैर्य लागतं, तितकंच विश्वासाचं ओझं उचलण्याचं बळही लागतं, पण ते शिकवायला आज कोणीच तयार नाही.
शेवटी प्रश्न असा उरतो की आपण मुलीला खरंच सक्षम बनवत आहोत की केवळ जुळवून घेण्याची नवी रूपं शिकवत आहोत? ‘नाममात्र घटस्फोट’ ही संकल्पना जर विचार न करता स्वीकारली गेली, तर ती वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा विजय न ठरता भावनिक पोकळतेची सुरुवात ठरेल. समाजाने जर पात्रतेची व्याख्या बदलायचीच असेल, तर ती नातं तोडण्याच्या क्षमतेवर नव्हे, तर नातं समजून, जपून, गरज पडल्यास प्रामाणिकपणे त्यातून बाहेर पडण्याच्या विवेकावर आधारलेली असावी. तेव्हाच ही पात्रता माणुसकीला धरून असेल.
शेवटी एकच सांगतो मुलींनो, पालकांनो; आत्मसन्मान असावा. प्रत्येकाला आपल्या मुलीच्या चांगल्या भविष्याचा विचार करण्याचा अधिकार आहे. परंतु केवळ धन आणि हौस-मौज, गाडी, बंगला हे पोट भरत नाही. त्याला भावनेचा आधार, प्रत्येक प्रसंगात समजून घ्यायला तडजोड करणारे समजूतदार मन लागते. ज्या मुलींना घरात सासू सासरे नको असतात त्यांना जर तुझे आई वडील वृद्धाश्रमात पाठव तर मी लग्न करेल अशी अट घटली तर मान्य असेल का ? नाही ना ! मग आपण माणसांविषयी विचार करतोय हे पटवून घ्यावे लागेल .तरच आयुष्य सुखी होईल. पैसा जास्त असला तरी तो टिकवण्याची अक्कल नसेल तर अशी श्रीमंती काय कामाची ? आजही अनेक श्रीमंत घरात मुली एकट्या रडत कुडत दिवस काढत आहेत. कारण प्रतीष्ठेपोती काहीही सांगता येत नाही. मग ही श्रीमंती काय कामाची ? आजही आम्ही एकत्र कुटुंब किती चानले असते ? किंवा घरात जेष्ठ व्यक्ती असणे किती फायद्याचे असते हे समजावून सांगण्यात अपयशी आहोत. उलट आपण स्वतंत्र कसे होता येईल याचे धडे गिरवून मुलीला सासरी पाठवतो. ही शोकांतिका आहे. म्हणून तुमची मुले देखील तुम्हाला वागवत नाहीत कारण तुमच्या आचरणातून त्यांना ते कधी शिकतच आले नाही. मुलीला सासू सासरे नको असतात आणि सून मात्र आपल्याला वागणारी हवी असते हे कसे शक्य आहे ? विचार करा, बदल करा, आणि योग्य वैचारिक मार्गांनी मार्ग क्रमण करा. उज्वल भविष्यासाठी सर्वांना शुभेच्छा ! सकारात्मक परिवर्तनाची अपेक्षा सह धन्यवाद !
काही महत्वाच्या गोष्टी :-
- मुला - मुलींचे योग्य वयात तडजोड करून लग्न करा. म्हणजे पळून जावून लग्न करण्याचे प्रमाण कमी होईल.
- केवळ पैसा किंवा आपले स्टेटस हे एकमेव लग्न करण्याचा निकष ठेवू नका.
- पोट भरता येत असेल, आहे ते टिकवता येत असेल, निर्व्यसनी असेल तर संपत्ती पाहू नका.
- तुमच्या कडे जर खरच पैसा जास्त असेल तर एखाद्याला जावई करून त्याला मदत केल्यास तोही तुमच्या बरोबरीचा होऊ शकतो. हा विचार करा.
- कोणाचाही वेळ एकसारखा टिकून राहत नाही; राजाचा रंक होण्यास वेळ लागत नाही व भिकाऱ्याचा राजा व्हायला ही वेळ लागत नाही हे समजून घ्या.
- अनुभवानुसार श्रीमंत पालकांची मुले संस्कारात कमी असतात. कारण पैसा जवळ असल्याने आणि निवळ बेभान स्वातंत्र्य असल्याने त्याना वेगळ्या सवयी असू शकतात. ज्या तुमच्या मुलीचे भविष्य वाया घालवू शकतात.
- आपल्या लायकीप्रमाणे अपेक्षा करायला शिका. अंथरूणापेक्षा पाय जास्त लांब केले की ते उघडे पडतात हे साधे गणित समजून घ्या.
- लग्नात मर्यादित खर्च करून तो भविष्यासाठी उपयोगात घ्या.
- मुलांच्या ठराविक वयाचा विचार करा. नंतर पैसा असून देखील तो उपयोगात येवू शकत नाही.
- मुलींनो प्रेमच करायचे असेल तर चांगल्या मुलांवर प्रेम करायला शिका. उगाच भंगरी पोरांवर प्रेम करून आपले व पालकांचे वाटोळे करू नका.
- माणसं जोडायला शिका नाहीतर पैसा व माणसं वेळेवर कोणीच कमी येत नाही.
- तुम्ही कितीही संपत्ती कमावली तरी ती जगाच्या नकाशात दाखवता येत नाही. म्हणून अशी संपत्ती कमवा जि न दाखवता संपूर्ण जगात तुचे स्थान दाखवेल.
माझ्या या विचारांवर आपल्याला मत मांडायचे असल्यास नक्की कमेंट मध्ये मांडा. आपल्या विचारांचे सहर्ष स्वागतच आहे. फक्त भाषेची शोभा बिघडवू नका ही विनंती .
लेखन -
श्री योगेश रघुनाथ जाधव.
[ शिक्षक, लेखक, ब्लॉग राईटर, कवी, युट्युबर ]
B.A, D.T.ED, M.A., B.ED, NET, SET.
Home page : click here
Follow me to get more such important information. And to stay connected with me, join the channel given below.
WhatsApp Group : Click here
Telegram channel : Click here
Download App for daily update: click here
Follow on google news : click here
Whatsapp channel : click here
Follow on twitter : click here
टिप्पण्या