दिव्यांगांचे २१ प्रकार: स्वरूप आणि सविस्तर माहिती (RPWD Act 2016)

नमस्कार मित्रांनो, आपण सर्वजण एका प्रगत समाजात राहतो, जिथे प्रत्येकाला प्रगतीची समान संधी मिळणे आवश्यक आहे. विशेष गरजा असलेल्या व्यक्तींना किंवा दिव्यांग बांधवांना सन्मानाने जगता यावे, यासाठी भारत सरकारने २०१६ मध्ये 'दिव्यांग व्यक्ती हक्क कायदा' (RPWD Act) लागू केला.

या कायद्याची सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, यात पूर्वीच्या ७ दिव्यांग प्रकारांऐवजी आता २१ प्रकारच्या दिव्यांगत्वाचा समावेश करण्यात आला आहे. आजच्या या पोस्टमध्ये आपण याच २१ प्रकारांची सोप्या भाषेत माहिती घेणार आहोत.

दिव्यांगांच्या श्रेणी आणि त्यांचे स्वरूप

दिव्यांगत्व हे केवळ शारीरिक नसते, तर ते मानसिक किंवा रक्ताशी संबंधित देखील असू शकते. सरकारने केलेले हे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे आहे:

१. शारीरिक दिव्यांगत्व (Physical Disability)

शरीराच्या हालचालींशी संबंधित असलेल्या या प्रकारात खालील बाबी येतात:

• लोकोमोटर डिसेबिलिटी (Locomotor Disability): हाडे, सांधे किंवा स्नायूंच्या दोषामुळे चालण्या-फिरण्यावर मर्यादा येणे.

• कुष्ठरोग निवारित (Leprosy Cured Person): कुष्ठरोग बरा झाला असला तरी हात, पाय किंवा डोळ्यांमध्ये आलेली शारीरिक विकृती.

• सेरेब्रल पाल्सी (Cerebral Palsy): मेंदूच्या इजा झाल्यामुळे शरीराच्या हालचाली आणि स्नायूंच्या समन्वयावर नियंत्रण नसणे.

• बौनेपणा (Dwarfism): व्यक्तीची उंची ४ फूट १० इंच किंवा त्यापेक्षा कमी असणे.

• मस्क्युलर डिस्ट्रॉफी (Muscular Dystrophy): स्नायू हळूहळू कमकुवत होत जाणारा जनुकीय आजार.

• ॲसिड हल्लाग्रस्त (Acid Attack Victims): ॲसिड हल्ल्यामुळे शरीराच्या अवयवांचे झालेले विद्रुपीकरण.

२. दृष्टीदोष (Visual Impairment)

• अंधत्व (Blindness): ज्यांना पूर्णपणे दिसत नाही.

• अल्पदृष्टी (Low Vision): चष्मा किंवा उपचारांनंतरही दृष्टीमध्ये मर्यादा असणे.

३. श्रवणदोष (Hearing Impairment)

• बधिर (Deaf): दोन्ही कानांनी ऐकू न येणे.

• ऐकण्यास कमी येणे (Hard of Hearing): ऐकण्याची क्षमता कमी असणे आणि श्रवणयंत्राची गरज लागणे.

४. वाचा आणि भाषा दिव्यांगत्व (Speech and Language Disability)

बोलताना अडखळणे, आवाज स्पष्ट नसणे किंवा भाषेचा वापर करण्यात अडचण येणे.

५. बौद्धिक अक्षमता (Intellectual Disability)

• बौद्धिक अक्षमता: शिकणे, तर्क करणे आणि समस्या सोडवणे यात येणाऱ्या अडचणी.

• विशिष्ट शिक्षण अक्षमता (SLD): वाचताना (Dyslexia), लिहिताना (Dysgraphia) किंवा गणित करताना अडचणी येणे.

• स्वमग्नता (Autism Spectrum Disorder): सामाजिक संवाद साधण्यात किंवा भावना व्यक्त करण्यात येणाऱ्या अडचणी.

६. मानसिक आजार (Mental Illness)

विचार, मनःस्थिती आणि वर्तनातील असामान्य बदलांमुळे दैनंदिन कामात येणारे अडथळे.

७. मज्जासंस्थेशी संबंधित आजार

• मल्टिपल स्क्लेरोसिस (Multiple Sclerosis): मज्जासंस्थेच्या आवरणाला सूज आल्यामुळे हालचालींवर परिणाम होणे.

• पार्किन्सन आजार (Parkinson's Disease): मज्जासंस्थेचा असा विकार ज्यामुळे हात-पाय थरथरणे आणि हालचाली मंदावणे.

८. रक्ताशी संबंधित विकार

• हिमोफिलिया (Haemophilia): शरीराला जखम झाल्यावर रक्त न गोठणारा आजार.

• थॅलेसेमिया (Thalassemia): रक्तातील हिमोग्लोबिन कमी असल्यामुळे वारंवार रक्त द्यावे लागणे.

• सिकलसेल अनिमिया (Sickle Cell Disease): लाल रक्तपेशींचा आकार बदलल्यामुळे होणारा गंभीर रक्तक्षय.

९. बहुविकलांगता (Multiple Disabilities)

जेव्हा एकाच व्यक्तीमध्ये वरीलपैकी दोन किंवा त्यापेक्षा जास्त प्रकारचे दिव्यांगत्व असते, तेव्हा त्याला बहुविकलांगता म्हणतात (उदा. अंधत्व आणि बधिरता एकत्र असणे).

हे २१ प्रकार समजून घेण्याचा मुख्य उद्देश हाच आहे की, आपण आपल्या सभोवतालच्या दिव्यांग व्यक्तींच्या गरजा ओळखू शकू. 'समावेशित शिक्षण' आणि 'समान संधी' या तत्त्वांवर आधारित आपण एक असा समाज घडवूया, जिथे प्रत्येक व्यक्ती आपल्या क्षमतेनुसार प्रगती करू शकेल. त्यांना केवळ सहानुभूतीची नाही, तर संधी आणि समर्थनाची गरज आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)

१. नवीन कायद्यानुसार दिव्यांगांचे एकूण किती प्रकार आहेत?

उत्तर: २०१६ च्या RPWD कायद्यानुसार दिव्यांगांचे एकूण २१ प्रकार निश्चित करण्यात आले आहेत.

२. दिव्यांग प्रमाणपत्र मिळवण्यासाठी किमान किती टक्के दिव्यांगत्व असावे लागते?

उत्तर: कोणत्याही शासकीय सवलतींचा लाभ घेण्यासाठी किमान ४०% किंवा त्यापेक्षा जास्त दिव्यांगत्व असल्याचे प्रमाणपत्र असणे आवश्यक आहे.

३. विशिष्ट शिक्षण अक्षमता (SLD) म्हणजे काय?

उत्तर: यात मूल शारीरिकदृष्ट्या सुदृढ असते, परंतु त्याला वाचन, लेखन किंवा गणितीय आकडेमोड करताना मेंदूच्या प्रक्रियेमुळे अडचणी येतात. यालाच 'लर्निंग डिसेबिलिटी' असेही म्हणतात.

तुम्हाला ही माहिती कशी वाटली? कमेंटमध्ये नक्की कळवा आणि आपल्या शिक्षक मित्र-मैत्रिणींना ही पोस्ट शेअर करायला विसरू नका!