८ मार्च : जागतिक महिला दिन – संघर्षाचा सन्मान आणि कर्तृत्वाचा आविष्कार

८ मार्चचा हा सुवर्णक्षण म्हणजे केवळ दिनदर्शिकेवरचा एक सोहळा नाही, तर तो मानवी संस्कृतीच्या इतिहासात स्त्रीने स्वतःच्या अस्तित्वासाठी, अस्मितेसाठी आणि अधिकारांसाठी दिलेल्या प्रदीर्घ, धगधगत्या लढ्याचा एक दैदिप्यमान हुंकार आहे. आदिम काळापासून निसर्गाच्या सर्जनशीलतेचे प्रतीक मानल्या गेलेल्या स्त्रीने, इतिहासाच्या ओघात सोसलेल्या अन्यायाची शृंखला तोडून आज जे स्वावलंबनाचे अथांग आकाश कवेत घेतले आहे, ते खरोखरच स्तिमित करणारे आहे. कुणीतरी म्हटलेच आहे...

तिच्याच अफाट सोशिकतेतून नवा जन्म आहे, 

नका समजू तिला कधी अबला, 

कारण तिच्याच हाती या सृष्टीचा वसा आहे!" 

ऐतिहासिक पटावर नजर टाकली तर लक्षात येते की, हा प्रवास न्यूयॉर्कच्या कापड गिरणीतील महिलांच्या आंदोलनापासून सुरू झाला असला, तरी त्याचे खरे भारतीय अधिष्ठान क्रांतीज्योती सावित्रीबाई फुलेंच्या त्या अंगावर झेललेल्या शेण-दगडांच्या जखमांमध्ये दडलेले आहे. तो केवळ अक्षरांचा श्रीगणेशा नव्हता, तर तो स्त्रीच्या आत्मसन्मानाचा आणि वैचारिक स्वातंत्र्याचा सूर्योदय होता, ज्याने काळवंडलेल्या सामाजिक रुढींना छेद देत प्रगतीची नवी वाट प्रशस्त केली. आज जेव्हा आपण अंतराळाच्या क्षितिजावर कल्पना चावला किंवा सुनीता विल्यम्स यांची नावे सुवर्णाक्षरांनी कोरलेली पाहतो, तेव्हा जाणीव होते की स्त्रीसाठी आता 'आकाश हीच मर्यादा' उरली आहे.

राजकीय आणि सामाजिक परिप्रेक्ष्यात पाहिले तर आजची स्त्री केवळ मतदानापुरती मर्यादित राहिलेली नाही, तर ती धोरणकर्ती आणि सत्ताधारी बनून समाजव्यवस्थेत आमूलाग्र बदल घडवून आणत आहे. झाशीची राणी लक्ष्मीबाईंच्या तलवारीची धार आजही आधुनिक काळातील सीमेवर लढणाऱ्या रणरागिणींच्या धैर्यातून प्रकटताना दिसते. ग्रामपंचायतीच्या सरपंचापासून ते देशाच्या सर्वोच्च राष्ट्रपतीपदावर विराजमान झालेल्या प्रतिभाताई पाटील किंवा द्रौपदी मुर्मू यांच्यापर्यंतचा हा प्रवास लोकशाहीच्या प्रगल्भतेचे जिवंत उदाहरण आहे. जेव्हा एखादी स्त्री सत्तेच्या केंद्रस्थानी बसते, तेव्हा ती केवळ स्वतःचा विकास करत नाही, तर संपूर्ण समाजाच्या संवेदनेला वाचा फोडते. आर्थिक क्षेत्रात तर तिने 'बचत गटांच्या' माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा मजबूत केला आहे, तर दुसरीकडे जागतिक बाजारपेठेत किरण मुजुमदार-शॉ किंवा इंद्रा नूई यांच्यासारख्या दिग्गज महिलांनी आपल्या व्यवस्थापन कौशल्याची मोहोर उमटवली आहे. ही आर्थिक स्वायत्तता तिला केवळ पैसा देत नाही, तर समाजात 'सन्मानाने जगण्याचे बळ' देते. विज्ञान आणि तंत्रज्ञानाच्या प्रयोगशाळेत आनंदीबाई जोशींपासून ते भारताच्या 'मिसाईल वुमन' टेसी थॉमस यांच्यापर्यंत सर्वांनीच हे सिद्ध केले आहे की, बुद्धिमत्ता ही कोणत्याही लिंगभेदाची बांधील नसते.

कलेच्या प्रांतात तिने भावनांना शब्दांचे आणि सुरांचे लेणे चढवले—मग ते लता दीदींच्या गळ्यातील दैवी सूर असोत वा साहित्यातील प्रगल्भता—तिने मानवी मनाचा ठाव घेतला आहे. क्रीडांगणावर तर पी. व्ही. सिंधू, मेरी कोम आणि मिताली राज यांनी आपल्या घामाच्या थेंबातून यशाचा इतिहास लिहिला आहे. आजची स्त्री एकाच वेळी घराची 'अन्नपूर्णा' आहे आणि बाह्यजगाची 'रणरागिणी' सुद्धा! तिच्या या अष्टपैलू यशामागे शतकानुशतकांचा जो संघर्ष दडलेला आहे, तो प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देणारा आहे. म्हणूनच या प्रवासाचे वर्णन करताना शब्द उमटतात...

अन्यायापुढे तिचे गुडघे कधी टेकले नाहीत, 

तीच आहे शक्ती, तीच आहे भक्ती, 

तिच्याच कर्तृत्वाने उजळे ही नवी सृष्टी!" 

हा महिला दिन साजरा करताना केवळ तिच्या यशाचे गोडवे गाऊन चालणार नाही, तर तिच्या वाट्याला येणाऱ्या अदृश्य भिंती आणि सुरक्षिततेची आव्हाने दूर करण्याचा संकल्पही करावा लागेल. खरी स्त्रीशक्ती तेव्हाच खऱ्या अर्थाने प्रफुल्लित होईल, जेव्हा तिला 'तिच्या' निवडीचे स्वातंत्र्य असेल आणि समाज तिला 'दुय्यम' न मानता एक समर्थ 'सहप्रवासी' म्हणून स्वीकारेल. ती आदिशक्ती आहे, ती प्रज्ञा आहे आणि तीच या बदलत्या जगाची खऱ्या अर्थाने निर्माती आहे, हे सत्य अधोरेखित करणारा हा वसंतोत्सव म्हणजे प्रत्येक स्त्रीच्या अदम्य जिद्दीला केलेला मानाचा मुजरा आहे.

जागतिक महिला दिनानिमित्त खालील क्विझ सोडवा आणि सन्मान प्रमाणपत्र मिळवा :